24 giờ sau đột quỵ, người nhà cần theo dõi gì?

I. Vì sao 24 giờ đầu sau đột quỵ là khoảng thời gian "vàng" cực kỳ nguy hiểm?

Khoảng thời gian một ngày sau tai biến không đơn thuần là giai đoạn nghỉ ngơi phục hồi, mà thực chất là một cuộc chiến thầm lặng của hệ thần kinh trung ương nhằm sinh tồn trước những tổn thương còn sót lại. Việc vượt qua được “cửa tử” ở phòng cấp cứu ban đầu không đồng nghĩa với việc người bệnh đã hoàn toàn an toàn hay hết hẳn các nguy cơ biến chứng tai ác.

1. Cơ chế tổn thương não sau cơn đột quỵ cấp

Đột quỵ là hậu quả trực tiếp của tình trạng não tổn thương nghiêm trọng do một mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn hoặc đột ngột vỡ ra. Tế bào não là cấu trúc nhạy cảm nhất trong cơ thể con người, chúng không có khả năng dự trữ năng lượng và rất dễ chết đi khi rơi vào trạng thái thiếu máu trầm trọng hoặc thiếu oxy kéo dài. Khi một vùng não bị hoại tử, vùng mô xung quanh (gọi là vùng tranh tối tranh sáng) vẫn đang mấp mé giữa sự sống và cái chết. Trong 24 giờ đầu, vùng tổn thương này có xu hướng lan rộng hoặc phù nề lên, khiến cho các chức năng thần kinh có thể diễn tiến theo nhiều chiều hướng phức tạp và khó lường.

2. Các chỉ số sinh hiệu bác sĩ cần kiểm soát trong 24 giờ đầu

Để bảo vệ vùng não chưa bị chết hoàn toàn, trong suốt ngày đầu tiên, các y bác sĩ phải liên tục thực hiện các biện pháp y khoa nhằm kiểm soát huyết áp ở mức an toàn, ổn định lượng đường huyết, theo dõi sát sao nhịp tim và đánh giá kỹ lưỡng tình trạng đông máu. Bất kỳ một sự trồi sụt thất thường nào của các chỉ số sinh hiệu này cũng có thể làm giảm dòng máu nuôi não hoặc gây xuất huyết thứ phát. Sự phối hợp của người nhà trong việc giữ cho bệnh nhân yên tĩnh là điều kiện tiên quyết để các chỉ số này không bị dao động mạnh.

3. Nguy cơ thay đổi ý thức và biến chứng nguy hiểm ở người bệnh

Thực tế lâm sàng cho thấy người bệnh thay đổi nhanh chóng về mặt lâm sàng trong vòng một ngày sau phát bệnh. Người bệnh có thể chuyển từ trạng thái tỉnh táo sang rối loạn ý thức từ nhẹ đến nặng hoặc xuất hiện các tình trạng co giật do phóng điện bất thường ở vỏ não. Bất kỳ một dấu hiệu xấu đi nào của hệ thần kinh trong giai đoạn này đều cảnh báo một tình trạng phù não tiến triển hoặc sự lan rộng của vùng nhồi máu, đòi hỏi các can thiệp y tế chuyên sâu ngay lập tức.

II. Hướng dẫn người nhà cách theo dõi sát 3 nhóm dấu hiệu bất thường

Để giúp nhân viên y tế theo dõi bệnh nhân một cách hiệu quả nhất, người nhà cần đóng vai trò là một camera giám sát liên tục tại giường bệnh. Hãy chia các biểu hiện của bệnh nhân thành sáu nhóm chức năng cơ bản để tránh bỏ sót bất kỳ một chi tiết cảnh báo quan trọng nào.

1. Đánh giá sự tỉnh táo qua ý thức và lời nói

Người chăm sóc cần liên tục trò chuyện, hỏi han những câu đơn giản để kiểm tra xem ý thức lơ mơ có xuất hiện hay không, người bệnh có phản hồi chính xác khi được gọi tên hay không. Bên cạnh đó, phải chú ý xem giọng nói của họ có biểu hiện nói khó hơn hoặc xuất hiện tình trạng nói ngọng bất thường so với vài tiếng trước hay không. Việc đột ngột không hiểu lời người đối diện hoặc phản ứng chậm chạp với các câu hỏi xung quanh cũng là tín hiệu cho thấy dòng máu nuôi vùng ngôn ngữ ở bán cầu não đang bị suy giảm.

2. Kiểm tra các biến đổi ở vùng mặt và khả năng vận động tay chân

Sự đối xứng của cơ mặt là yếu tố rất dễ quan sát bằng mắt thường mà người nhà cần lưu tâm khi nhìn trực diện bệnh nhân. Hãy quan sát xem phần miệng méo hơn trước hay không, nếp nhăn tự nhiên trên mặt lệch sang một bên khi người bệnh cố gắng giao tiếp hay không. Đặc biệt, hãy kiểm tra lực cơ ở bên liệt yếu thêm hay không bằng cách bảo họ nắm tay hoặc nâng chân, đồng thời hỏi xem có vùng tê bì mới nào vừa xuất hiện ở các đầu ngón tay ngón chân hay không.

3. Nhận biết rối loạn thị lực, thăng bằng và hệ hô hấp

Tổn thương não sau đột quỵ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến các dây thần kinh sọ chịu trách nhiệm về giác quan và sự thăng bằng của cơ thể. Người bệnh có thể than phiền về tình trạng nhìn mờ đột ngột, có hiện tượng nhìn đôi (thấy một vật thành hai hình ảnh song song) hoặc liên tục kêu chóng mặt mất thăng bằng ngay cả khi đang nằm yên trên giường bệnh. Đồng thời, việc quan sát nhịp thở để phát hiện tình trạng khó thở, thở khò khè hoặc nhịp thở quá nhanh cũng giúp ngăn ngừa sớm nguy cơ suy hô hấp cấp tính.

III. Nằm lòng quy tắc B.E.F.A.S.T để nhận biết dấu hiệu đột quỵ tái phát

Nguy cơ tái phát một cơn đột quỵ mới ngay trong vòng 24 giờ đầu là một thực tế hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt ở những bệnh nhân có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch chưa được kiểm soát triệt để. Quy tắc quốc tế B.E.F.A.S.T chính là chiếc chìa khóa vàng giúp người nhà ghi nhớ và phản ứng nhanh trong tình huống này.

1. Nhận diện nhanh các triệu chứng đột quỵ theo chuẩn B.E.F.A.S.T

Khi chăm sóc bệnh nhân tại giường, người nhà phải luôn ghi nhớ các dấu hiệu đột quỵ tái phát dựa trên các chữ cái cấu thành nên từ này. Chữ B đại diện cho tình trạng mất thăng bằng (Balance) khi người bệnh đột nhiên chóng mặt dữ dội, đi đứng loạng choạng nếu được đỡ dậy. Chữ E chỉ các tổn thương ở mắt gây nhìn mờ (Eyes) hoặc mất thị lực hoàn toàn ở một hoặc cả hai mắt. Chữ F nhắc nhở về hiện tượng méo miệng (Face), cơ mặt chảy xệ không cân đối khi cười. Chữ A đại diện cho tình trạng yếu tê tay chân (Arms), người bệnh không thể nhấc nổi một bên cơ thể lên như trước. Chữ S đại diện cho việc nói khó nói ngọng (Speech), lời nói trở nên lộn xộn, bất lực trong việc diễn đạt suy nghĩ của mình. Chữ T cuối cùng chính là lời nhắc nhở nghiêm khắc về mặt thời gian, yêu cầu người nhà lập tức hành động để cứu sống các tế bào não.

2. Các triệu chứng nguy hiểm đi kèm cần đặc biệt lưu ý

Ngoài sáu dấu hiệu điển hình kể trên, một cơn đột quỵ tái diễn hoặc tình trạng xuất huyết não thứ phát có thể tự biểu hiện thông qua các triệu chứng nội sọ cấp tính khác. Người bệnh có thể xuất hiện cơn đau đầu dữ dội đột ngột giống như búa bổ, kèm theo trạng thái nôn nhiều liên tục mà không liên quan đến bữa ăn. Các cơn co giật toàn thân hoặc khu trú, tình trạng lơ mơ tiến triển nhanh thành hôn mê sâu là những báo động đỏ cực kỳ nguy cấp, chứng tỏ áp lực trong hộp sọ đang tăng cao và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.

IV. Rối loạn nuốt sau đột quỵ: Vì sao tuyệt đối không tự ý cho ăn uống?

Một trong những sai lầm phổ biến và nguy hiểm nhất của các gia đình Việt Nam sau khi người thân qua cơn nguy kịch là cố gắng bồi bổ bằng cách ép ăn uống. Họ thường lo sợ người bệnh bị đói, mất sức nên vội vã đút cháo, sữa hoặc nước yến mà không hề biết rằng hành động này có thể vô tình giết chết người bệnh.

1. Biểu hiện cảnh báo người bệnh nuốt không an toàn

Sau tai biến, các cơ vùng hầu họng thường bị liệt hoặc mất đi sự phối hợp nhịp nhàng vốn có, dẫn đến hội chứng rối loạn nuốt nghiêm trọng. Hiện tượng ho sặc khi uống nước hoặc khi nuốt thức ăn lỏng là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy thức ăn đã đi sai đường. Đáng sợ hơn cả là tình trạng sặc thầm, tức là dị vật rơi vào đường thở nhưng người bệnh hoàn toàn không có phản xạ ho để tống ra do các dây thần kinh cảm giác đã bị tê liệt. Người nhà có thể nhận biết gián tiếp qua giọng nói ướt khàn đục sau khi nuốt hoặc hiện tượng chảy nước dãi liên tục, thức ăn bị ứ đọng hoàn toàn ở một bên má do cơ má không còn lực co bóp.

2. Hậu quả nghiêm trọng của việc tự ý cho ăn, uống sữa hoặc uống thuốc viên

Đối với một người bệnh yếu liệt nói khó trong 24 giờ đầu, đường thở của họ chưa bao giờ được bảo vệ an toàn một cách trọn vẹn. Nếu gia đình tự ý đổ nước, sữa hoặc bắt họ nuốt những viên thuốc lớn, các chất lỏng và chất rắn này sẽ tràn thẳng vào khí quản và phế quản, tạo ra nguy cơ sặc cực kỳ cao. Hậu quả trực tiếp là tình trạng viêm phổi hít do vi khuẩn từ khoang miệng và thức ăn phá hủy nhu mô phổi, dẫn đến biến chứng suy hô hấp cấp tính, khiến việc điều trị trở nên vô cùng bế tắc và nâng cao tỷ lệ tử vong.

V. Mối liên hệ nguy hiểm giữa tình trạng rung nhĩ và cục máu đông gây đột quỵ

Rất nhiều trường hợp đột quỵ xuất phát từ các bệnh lý nền về tim mạch mà bản thân người bệnh hoặc gia đình không hề hay biết hoặc chủ quan trong việc điều trị duy trì hàng ngày. Trong đó, bệnh lý về nhịp học của cơ tim đóng vai trò là tác nhân hàng đầu tạo ra các biến cố mạch máu não thể nhồi máu.

1. Cơ chế hình thành cục máu đông từ buồng tim lên não

Hội chứng rung nhĩ là một dạng rối loạn nhịp tim đặc trưng, trong đó tâm nhĩ không còn co bóp nhịp nhàng theo chu kỳ mà chỉ rung lên một cách hỗn loạn với tần số rất nhanh. Tình trạng nhịp tim không đều này khiến cho dòng máu trong buồng tim không được tống đi một cách triệt để, dẫn đến sự ứ trệ tuần hoàn tại chỗ và hiện tượng co bóp lộn xộn tạo điều kiện lý tưởng cho các sợi tơ huyết kết tụ lại tạo thành các cục máu đông. Khi các cục máu này bong ra khỏi thành tim, chúng sẽ trôi theo dòng tuần hoàn hệ thống, phóng thẳng lên các động mạch cảnh và gây ra tình trạng tắc mạch máu não đột ngột.

2. Nguyên tắc sử dụng thuốc chống đông an toàn cho người bệnh

Đối với những bệnh nhân có tiền sử bệnh tim, thường xuyên xuất hiện các cơn hồi hộp trống ngực dữ dội, việc sử dụng các loại thuốc chống đông theo đơn của bác sĩ là bắt buộc để ngăn ngừa huyết khối. Người nhà cần tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc không tự ý ngừng thuốc chống đông khi chưa có sự cho phép của bác sĩ điều trị, bởi hành động này sẽ kích hoạt quá trình hình thành cục máu đông mới ngay lập tức. Ngược lại, việc tự ý tăng liều thuốc vì nghĩ sẽ giúp máu lưu thông tốt hơn cũng cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến biến chứng xuất huyết não thứ phát không thể đảo ngược.

VI. Khi nào cần gọi cấp cứu ngay và các thông tin người nhà cần ghi lại?

Sự chủ động và tốc độ xử lý của người nhà trong các tình huống khẩn cấp chính là ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết của bệnh nhân đột quỵ trong ngày đầu tiên sau biến cố.

1. Các tình huống báo động đỏ phải gọi cấp cứu lập tức

Nếu người bệnh đã được cho xuất viện về nhà theo dõi hoặc đang trên đường di chuyển mà xuất hiện các biểu hiện bất thường, gia đình phải tiến hành gọi cấp cứu ngay lập tức. Những tình huống không được phép chậm trễ bao gồm việc một tình trạng yếu liệt mới xuất hiện ở vùng tay chân, người bệnh rơi vào trạng thái lú lẫn đột ngột không nhận biết được không gian thời gian xung quanh, hoặc tình trạng sặc tím tái mặt mày, thở dốc sau khi cố gắng nuốt một chất lỏng nào đó.

2. Những sai lầm cần tránh (Không cạo gió, chích máu, tự uống thuốc truyền miệng)

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc cứu sống bệnh nhân đột quỵ tại Việt Nam chính là các phương pháp dân gian phản khoa học. Người nhà tuyệt đối không được cho bệnh nhân uống các loại thuốc tan máu đông truyền miệng không rõ nguồn gốc hay các viên an cung tự mua khi chưa có hình ảnh chụp phim cắt lớp vi tính của bác sĩ. Đồng thời, các hành vi như cạo gió bằng đồng xu, chích máu đầu ngón tay hay dứt tóc mai hoàn toàn không có giá trị giải phóng mạch máu não, ngược lại còn làm trì hoãn thời gian vàng của người bệnh và gây nhiễm trùng, tăng kích ứng thần kinh khiến huyết áp vọt cao lên một cách nguy hiểm.

3. Danh sách thông tin quan trọng người nhà cần ghi ngắn gọn để báo bác sĩ

Để giúp các bác sĩ tiếp nhận ca bệnh một cách nhanh chóng và đưa ra phác đồ xử trí chính xác nhất, người chăm sóc cần ghi chép lại một vài thông tin cốt lõi trên một tờ giấy nhỏ. Hãy ghi nhận chính xác thời điểm bắt đầu đột quỵ hoặc lúc các triệu chứng mới vừa bùng phát trở lại. Liệt kê rõ các bệnh nền đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim mà người bệnh đang mắc phải, kèm theo tên các loại thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc hạ áp mà bệnh nhân đã uống trong những ngày gần nhất để bác sĩ có cái nhìn toàn diện về thể trạng của người bệnh.

VII. Cẩm nang hỗ trợ và chăm sóc người bệnh an toàn tại bệnh viện hoặc tại nhà

Việc chăm sóc một bệnh nhân sau tai biến đòi hỏi sự kiên nhẫn, khoa học và một tinh thần bình tĩnh, tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc can thiệp tối thiểu nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất.

1. Thiết lập môi trường và tư thế nằm an toàn cho người bệnh

Người bệnh cần được đặt nằm ở một tư thế an toàn trên giường, thông thường là nằm nghiêng sang một bên nếu có tình trạng nôn ói để tránh dịch dạ dày trào ngược vào đường thở, hoặc nằm ngửa đầu cao ba mươi độ theo đúng hướng dẫn chuyên môn của điều dưỡng. Xung quanh khu vực giường bệnh cần duy trì một môi trường yên tĩnh, hạn chế tối đa số lượng người ra vào thăm nom và tránh hỏi dồn dập khiến người bệnh bị căng thẳng thần kinh, dẫn đến những cơn tăng huyết áp kịch phát cực kỳ nguy hiểm cho mạch máu não.

2. Nguyên tắc can thiệp đúng cách đối với cơ thể người bệnh

Trong giai đoạn nhạy cảm này, hệ xương khớp và các nhóm cơ của người bệnh đang bị mất đi sự điều hòa phối hợp từ vỏ não. Gia đình cần lưu ý tuyệt đối không xoa bóp mạnh bên liệt, không được tự ý kéo giật tay chân của bệnh nhân khi thay quần áo vì rất dễ gây ra tình trạng trật khớp vai hoặc tổn thương dây chằng vĩnh viễn. Ngoài ra, việc dùng các loại thuốc bổ, thuốc sắc hay không tự dùng thuốc ngoài đơn là nguyên tắc sống còn để tránh các tương tác thuốc bất lợi với phác đồ điều trị chính quy của bệnh viện.

3. Chủ động phối hợp với nhân viên y tế để lên kế hoạch hồi phục

Người nhà không thể thay thế vai trò của các chuyên gia y tế, nhưng phải là người cộng tác đắc lực nhất bằng cách báo nhân viên y tế kịp thời ngay khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu sinh lý nào thay đổi ở bệnh nhân. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để nắm rõ lộ trình tập phục hồi chức năng sớm tại giường nhằm ngăn ngừa teo cơ, cứng khớp, đồng thời hiểu rõ các biện pháp kiểm soát chế độ ăn uống, lối sống để chủ động phòng tái phát cơn đột quỵ trong tương lai dài hạn.

Khoảng thời gian 24 giờ đầu tiên sau đột quỵ luôn là một thử thách cam go đối với cả người bệnh lẫn gia đình họ. Việc nhận thức đúng đắn rằng nguy hiểm vẫn luôn rình rập ngay cả khi đã qua giai đoạn cấp cứu ban đầu sẽ giúp người nhà nâng cao tinh thần cảnh giác, tránh được tâm lý chủ quan tai hại. Hãy luôn nằm lòng quy tắc B.E.F.A.S.T để nhận diện sớm các dấu hiệu tái phát, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các chỉ dẫn về việc không tự ý cho ăn uống khi bệnh nhân có biểu hiện rối loạn nuốt. Sự chăm sóc khoa học, bình tĩnh, kết hợp với việc quan sát tinh tế và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y bác sĩ chính là điểm tựa vững chắc nhất để giúp người bệnh vượt qua giai đoạn hiểm nghèo, mở ra cơ hội phục hồi tốt nhất cho cuộc sống sau này.

Giải pháp hỗ trợ phòng chống đột quỵ: Bi-Cozyme max

BNC Medipharm - CTY TNHH TMDV Y TẾ BÌNH NGHĨA

Đơn vị nhập khẩu và phân phối thực phẩm chức năng trực tiếp từ Mỹ, Canada độc quyền phân phối tại Việt Nam.
Hotline & zalo: 0965 745 615 & 0978 307 072 &096 880 5353
Website: https://bncmedipharm.com.vn/
Địa chỉ: Tầng 1 Tòa nơ 22 KĐT Pháp Vân, phường Yên Sở, Hà Nội